Kuzey Kutbu’ndaki Hava Kalkanı Erken Çöktü: Dondurucu Soğuklar Kapıda
Kuzey Kutbu’ndaki Hava Kalkanı Erken Çöktü: Dondurucu Soğuklar Kapıda
Kuzey Kutbu üzerinde dondurucu havanın hapsolmasını sağlayan devasa hava dolaşımı olan kutup girdabının, kayıt tarihinin en erken döneminde bozulmaya başladığı tespit edildi. Normal şartlarda sonbahar aylarında güçlenerek ocak civarında en zirve noktasına ulaşan bu yapı, atmosferin üst katmanlarındaki batıdan doğuya esen rüzgarlar sayesinde soğuk havayı kutup dairesinde tutma görevi üstleniyor. Ancak bu döngünün kışın ikinci yarısında, özellikle ocak ve mart ayları arasında zayıflamasıyla birlikte dondurucu soğuklar Avrupa, Kuzey Amerika ve Asya kıtalarına doğru inebiliyor.
Meteoroloji uzmanları, bu kış döngüsünün kasım ayı başında zayıflama eğilimi gösterdiğini ve bunun Kuzey Yarımküre genelinde erken bir soğuk hava dalgası riskini beraberinde getirdiğini belirtti. Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi (ECMWF) Başuzmanları Tim Stockdale ve Frederic Vitart, bunun şimdiye kadar gözlemlenen en erken stratosferik girdap bozulması olduğunu ifade ederken, Fransa’nın ulusal meteoroloji servisi Meteo-France da durumu benzer şekilde eşi benzeri görülmemiş bir olay olarak tanımladı.
Atmosferik Dalgalar Rüzgarları Tersine Çeviriyor
Massachusetts Teknoloji Enstitüsünden (MIT) iklim bilimci Judah Cohen, girdabın atmosferin alt katmanından gelen etkilerle bozulduğunu açıkladı. Troposferde oluşan Rossby dalgaları adı verilen büyük atmosferik dalgaların yukarı doğru yönelebildiğini belirten Cohen, kutup stratosferine ulaşan güçlü bir dalganın ani stratosferik ısınma sürecini tetiklediğini kaydetti. Bu ısınma, kutup girdabının batıdan doğuya esen rüzgarlarını zayıflatarak yönünü tersine çevirebiliyor ve girdabın parçalanarak güneye doğru dağılmasına yol açabiliyor.
Bu mekanizmanın, Kuzey Yarımküre’de nüfusun en yoğun olduğu enlemlerde, ABD, Avrupa ve Doğu Asya genelinde soğuk hava dalgası ihtimalini ciddi şekilde artırdığı ifade ediliyor. ECMWF modellemelerini görselleştiren polarvortex.earth veri tablosu, batı yönlü rüzgarların tamamen doğuya dönmesiyle girdabın 20 Kasım tarihine kadar bütünüyle dağılacağını gösteriyor. Kayıtların tutulmaya başlandığı 1950’li yıllardan bu yana kasım ayında ani stratosferik ısınmanın yalnızca 1958, 1968 ve 2025 yıllarında üç kez yaşandığı ve bu olayların tamamının 28 Kasım tarihinde gerçekleştiği biliniyor.
Pasifik ve İskandinavya Etkisi
İngiltere Meteoroloji Ofisi (Met Office) Sözcüsü Grahame Madge, bu erken hareketliliğin Pasifik’teki El Nino olayının büyüklüğüyle tetiklenmiş olabileceğini belirtti. Ekvatoral Pasifik’te deniz yüzeyi sıcaklıklarının normalin üzerine çıkmasıyla oluşan ve atmosferde dalgalanma yaratan El Nino’nun bu yıl olağanüstü güçlü olduğu ve Rossby dalgalarını büyütebileceği kaydediliyor. Stockdale ve Vitart da El Nino’nun bu ihtimali artıran bir faktör olabileceği görüşüne katılıyor.
Daha ihtiyatlı bir yaklaşım benimseyen Cohen ise mevcut bozulmanın, genellikle La Nina yıllarında görülen ve İskandinavya ile Rusya’nın kuzeybatısı üzerinde etkili olan rekor kıran yüksek basınç sistemiyle daha bağlantılı göründüğünü aktardı.
Soğukların Şiddeti Henüz Netleşmedi
Yaşanabilecek soğuk hava dalgalarının ne kadar sert geçeceği konusunda ise henüz net bir tablo bulunmuyor. Gelişmeyi istisnai ancak tam anlamıyla endişe verici bulmayan uzmanlar, bozulmanın çok erken gerçekleşmesi nedeniyle Sibirya veya Kuzey Kutbu gibi bölgelerdeki hava sıcaklıklarının kış aylarındaki seviyelere henüz ulaşmadığını, bunun da soğuk hava dalgalarının şiddetini azaltabileceğini ifade ediyor. Ayrıca daha ılıman kış koşulları yaratma eğilimi taşıyan El Nino’nun bu etkileri dengeleyebileceği öngörülse de, bu durumun kesinleşmesi için henüz erken olduğu belirtiliyor.